1. Normatif Çerçeve ve Hukuki Nitelendirme
Instagram ve diğer sosyal medya platformları üzerinden yürütülen ürün satış faaliyetlerinin hukuki niteliği ve satışı gerçekleştiren kişinin tacir sıfatını haiz olup olmadığı; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (ETK), 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) ve 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (VUK) hükümleri çerçevesinde değerlendirilmektedir.
A. Tacir ve Esnaf Sıfatının Belirlenmesindeki Temel Ölçütler
6102 sayılı TTK m. 12/1 uyarınca:"Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişiye tacir denir."
Bir kişinin tacir sayılabilmesi için öncelikle bağımsız ve devamlı bir ticari işletme var olmalıdır. TTK m. 11/1 hükmü ticari işletmeyi şu şekilde tanımlamaktadır: "Ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir."
Buna karşılık TTK m. 15/1 esnafı tanımlamıştır: "İster gezici olsun ister bir dükkânda veya bir sokağın belirli yerlerinde sabit bulunsun, ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan ve geliri 11 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca çıkarılacak kararnamede gösterilen sınırı aşmayan ve sanat veya ticaretle uğraşan kişi esnaftır. Ancak, tacirlere özgü 20 ve 53 üncü maddeler ile Türk Medenî Kanununun 950 nci maddesinin ikinci fıkrası hükmü bunlara da uygulanır."
Bu normatif çerçeve uyarınca, satışın Instagram, internet sitesi veya fiziki bir dükkân üzerinden yapılması tek başına tacirlik sıfatı doğurmaz. Kişinin tacir mi yoksa esnaf mı sayılacağı; faaliyetin sermaye-bedeni çalışma dengesine, devamlılığına ve elde edilen gelirin esnaf işletmesi sınırlarını (VUK hadleri ve bilanço/işletme hesabı esası) aşıp aşmadığına göre belirlenir.
B. E-Ticaret Mevzuatı Yönünden Değerlendirme
6563 sayılı Kanun m. 2/1-a bendinde elektronik ticaret: "Fiziki olarak karşı karşıya gelmeksizin, elektronik ortamda gerçekleştirilen çevrim içi iktisadi ve ticari her türlü faaliyeti," olarak, aynı maddenin (g) bendinde ise elektronik ticaret hizmet sağlayıcı: "Elektronik ticaret pazar yerinde ya da kendine ait elektronik ticaret ortamında mal veya hizmetlerinin teminine yönelik sözleşme yapan ya da sipariş alan hizmet sağlayıcıyı," şeklinde tanımlanmıştır.
Dolayısıyla Instagram hesabı üzerinden sipariş alan veya satış sözleşmesi kuran kişiler e-ticaret mevzuatı bakımından hizmet sağlayıcı statüsündedir; ancak bu statü tek başına TTK anlamında tacir sıfatının kazanıldığı anlamına gelmez.
C. Tacir Sıfatına Bağlanan Hukuki Sonuçlar
Tacir sıfatının kazanılması durumunda kişi TTK m. 18 uyarınca; Her türlü borcu için iflasa tabi olur (m. 18/1), Ticaret unvanı seçmek, ticaret siciline tescil yaptırmak ve gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlü hale gelir (m. 18/1), Bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü altına girer (m. 18/2), İhbar ve ihtarları noter, taahhütlü mektup, telgraf veya KEP gibi nitelikli yollarla yapmak zorunda kalır (m. 18/3).
2. Yargı Kararları Işığında Instagram ve Çevrim İçi Satış Faaliyetleri
Yargı kararları incelendiğinde; mahkemelerin çevrim içi ve sosyal medya üzerinden yapılan satışlarda kişiyi otomatik olarak tacir kabul etmediği, dosyadaki gelir hacmi, vergi mükellefiyeti türü ve tutulan defter esasına göre inceleme yaptığı görülmektedir.
A. İnternet/Sosyal Medya Satışlarında Esnaf-Tacir Ayrımı ve Görevli Mahkeme
Bakırköy 1. Asliye Ticaret Mahkemesi (20.12.2023, E. 2023/733, K. 2023/1173): Mahkeme, davalının internet üzerinden perakende ticaret yaptığını tespit etmekle birlikte, vergi dairesi verilerine göre davalının "2022 takvim yılında işletme hesabı esasına tabi olduğu ve esnaf sayılması gerektiği" ve "dolayısıyla davalının TTK anlamında tacir olmadığı" sonucuna varmıştır. Mahkeme, uyuşmazlığın ticari dava niteliği taşımaması sebebiyle dava hakkında "dava şartı noksanlığı nedeniyle usulden REDDİNE, mahkememizin GÖREVSİZLİĞİNE" karar vermiştir.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi (19.12.2024, E. 2024/1461, K. 2024/1870): Daire kararında; "ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir (TTK m.11/1" ve "Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten gerçek kişiye tacir denir (TTK m.12/1)." hükümlerini hatırlatmıştır. Davalının internet üzerinden perakende ticaret kaydı bulunmasına rağmen, bilirkişi raporuna göre hadleri aşmadığı tespit edilmiş ve Dairece "İşbu davada, davalının tacir sıfatını haiz olmadığı bilirkişi raporu ile tespit edilmiştir." gerekçesiyle ilk derece mahkemesinin görevsizlik kararına yönelik istinaf başvurusu esastan reddedilmiştir.
Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi (07.12.2022, E. 2021/1497, K. 2022/1813): Kararda "Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişiye tacir denir." ve ticari işletme "esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir." ilkelerine yer verilmiştir. Davalının hasılatının limitlerin altında kalması nedeniyle esnaf düzeyinde olduğu kabul edilerek görevsizlik kararına karşı istinaf başvurusunun "ESASTAN REDDİNE" karar verilmiştir.
İzmir 5. Asliye Ticaret Mahkemesi (17.07.2024, E. 2024/268, K. 2024/594): Davacının sosyal medya paylaşımlarını sildiğini bildirdiği dosyada, "davacının tacir olduğunu gösterir herhangi bir kaydın bulunmadığı" ve "başkaca tacir olarak kabul edilmesini gerektirir bir hususun tespit edilemediği" gerekçesiyle "Görevli mahkemenin Asliye Hukuk Mahkemesi olduğuna" hükmedilmiştir.
İzmir 7. Asliye Ticaret Mahkemesi (12.02.2025, E. 2024/951, K. 2025/149): Kararda ticari işletme "esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerinin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletme" olarak belirtilmiştir. Davalının faaliyet alanı "radyo, tv, posta yoluyla veya internet üzerinden perakende ticaretidir" şeklinde olsa ve taraflar hakkında "davacı ve davalının tacir sayılacakları tartışmasızdır" tespiti yapılsa da uyuşmazlığın bu işletmelerle ilgili olmaması nedeniyle görevsizlik kararı verilmiştir.
B. Ticari Amaç ve Ticari Kazanç Değerlendirmeleri
Yargıtay Ceza Genel Kurulu (19.03.2025, E. 2024/196, K. 2025/129): Kararda tacir sıfatı ile ticari amacın birbirinden farklı olduğu şu şekilde açıklanmıştır: "Ancak ticari amacın, tacir sıfatıyla mutlak bir bağlantısı bulunmamaktadır. Zira tacir sıfatını taşıyan gerçek kişilerin tüm eylem ve işlemleri ticari değildir. Aynı şekilde tacir olmayan kişilerin de ticari maksatla hareket etmesi mümkündür." Ticari amacın belirlenmesinde "ekonomik ve sosyal durumu, suça konu eşyanın cinsi, nevi, kullanım yeri, zamanı, miktarı, değeri, bulundurma ve ele geçiriliş biçimi gibi hususlar gözetilerek her olayın özelliğine göre" değerlendirme yapılması gerektiği belirtilmiştir. (Benzer değerlendirme Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 04.04.2023 tarihli 2022/10956 E., 2023/3415 K. sayılı kararının karşı oyunda da yer almıştır).
İstanbul 1. Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi (26.06.2025, E. 2024/30, K. 2025/170): Facebook ve Instagram üzerinden yapılan tanıtım ve satışlara ilişkin uyuşmazlıkta, "tecavüz eden tacir olmasa bile birinci fıkra hükmüne aykırı hareket edenler hakkında haksız rekabete müteallik hükümler uygulanır" tespitiyle "Davalının eyleminin haksız rekabete neden olduğunun tespitine, önlenmesine, sonuçlarının ortadan kaldırılmasına," karar verilmiştir.
Gelir İdaresi Başkanlığı Özelgesi (07.04.2023): Faaliyetin "bir tür emek-sermaye organizasyonuna dayanmakta" olduğu ve "kazanç sağlama potansiyeline sahip olması gerektiği" belirtilerek, kazancın "Gelir Vergisi Kanununun 37 nci maddesine göre ‘ticari kazanç’ kapsamında değerlendirilmesi" gerektiği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, Instagram üzerinden satış yapılması tek başına kişiye TTK anlamında tacir sıfatı kazandırmaz. Yürütülen faaliyetin hukuki statüsü şu kriterlere göre belirlenmektedir:
İşletme Büyüklüğü ve Gelir Hacmi: Gelir hacmi ve alım-satım tutarları VUK’ta öngörülen esnaf limitleri dahilinde kalan ve işletme hesabı esasına göre defter tutan kişiler esnaf kabul edilir.
Ticari İşletme Boyutu: Satış faaliyetinin esnaf sınırını aşan bir emek-sermaye organizasyonuna ulaşması, devamlı ve bağımsız şekilde yürütülmesi ve bilanço esasına tabi olunması halinde kişi ticaret siciline kayıtlı olmasa dahi tacir sayılır.
E-Ticaret ve Vergi Yükümlülükleri: Instagram satıcısı TTK anlamında esnaf kalsa dahi, 6563 sayılı Kanun kapsamında elektronik ticaret hizmet sağlayıcı konumundadır; tüketicilere yapılan satışlarda 6502 sayılı Kanun'a tabidir ve devamlı kazanç faaliyeti nedeniyle vergi mevzuatı uyarınca ticari kazanç mükellefiyeti doğar.
